ფენოლის ძირითადი გამოყენება და ფუნქციები

ფენოლი (C6H5OH) არის უფერო ნემსის ფორმის კრისტალი გამორჩეული სუნით. ის მნიშვნელოვან ნედლეულს წარმოადგენს გარკვეული ფისების, ბაქტერიციდების, კონსერვანტების და ფარმაცევტული საშუალებების (მაგალითად, ასპირინის) წარმოებაში. მისი გამოყენება ასევე შესაძლებელია ქირურგიული ინსტრუმენტების დეზინფექციისთვის, ექსკრემენტების დასამუშავებლად, კანის სტერილიზაციისთვის, ქავილის შესამსუბუქებლად და შუა ოტიტის სამკურნალოდ. ფენოლის დნობის ტემპერატურაა 43°C და ოთახის ტემპერატურაზე ოდნავ ხსნადია წყალში, მაგრამ ადვილად ხსნადია ორგანულ გამხსნელებში. როდესაც ტემპერატურა 65°C-ს გადააჭარბებს, ის ნებისმიერი პროპორციით ერევა წყალს. ფენოლი კოროზიულია და კონტაქტისას იწვევს ცილის ადგილობრივ დენატურაციას. კანთან კონტაქტში მყოფი ფენოლის ხსნარები შეიძლება ჩამოირეცხოს სპირტით. ჰაერზე ზემოქმედებისას ფენოლის მცირე ნაწილი იჟანგება ქინონად და ვარდისფერდება. რკინის იონებთან ზემოქმედებისას ის იასამნისფერდება, რაც ხშირად გამოიყენება ფენოლის შესამოწმებლად.

აღმოჩენების ისტორია
ფენოლი ნახშირის ფისში 1834 წელს გერმანელმა ქიმიკოსმა ფრიდლიბ ფერდინანდ რუნგემ აღმოაჩინა, ამიტომ ის ასევე ცნობილია, როგორც კარბოლის მჟავა. ფენოლმა ფართო აღიარება პირველად ცნობილი ბრიტანელი ექიმის, ჯოზეფ ლისტერის წყალობით მოიპოვა. ლისტერმა შენიშნა, რომ ოპერაციის შემდგომი სიკვდილიანობის უმეტესობა ჭრილობის ინფექციებითა და ჩირქის წარმოქმნით იყო გამოწვეული. შემთხვევით, მან ქირურგიული ინსტრუმენტებისა და ხელების შესასხურებლად განზავებული ფენოლის ხსნარი გამოიყენა, რამაც მნიშვნელოვნად შეამცირა პაციენტების ინფექციები. ამ აღმოჩენამ ფენოლი ძლიერ ქირურგიულ ანტისეპტიკად აქცია, რამაც ლისტერს „ანტისეპტიკური ქირურგიის მამის“ ტიტული მოუტანა.

ქიმიური თვისებები
ფენოლს შეუძლია ჰაერიდან ტენიანობის შთანთქმა და გათხევადება. მას აქვს დამახასიათებელი სუნი, ხოლო ძალიან განზავებულ ხსნარებს ტკბილი გემო აქვს. ის ძლიერ კოროზიული და ქიმიურად რეაქტიულია. ის რეაგირებს ალდეჰიდებთან და კეტონებთან ფენოლური ფისების და ბისფენოლ A-ს წარმოქმნით, ხოლო ძმარმჟავასთან ანჰიდრიდთან ან სალიცილის მჟავასთან ფენილაცეტატის და სალიცილატის ეთერების წარმოქმნით. მას ასევე შეუძლია განიცადოს ჰალოგენიზაციის, ჰიდროგენიზაციის, დაჟანგვის, ალკილირების, კარბოქსილირების, ეთერიფიკაციის და ეთერიფიკაციის რეაქციები.

ნორმალურ ტემპერატურაზე ფენოლი მყარია და ნატრიუმთან ადვილად არ რეაგირებს. თუ ფენოლს ექსპერიმენტისთვის ნატრიუმის დამატებამდე გაცხელებთ დნობამდე, ის ადვილად აღდგება და გაცხელებისას მისი ფერი იცვლება, რაც გავლენას ახდენს ექსპერიმენტის შედეგზე. სწავლებისას, დამაკმაყოფილებელი ექსპერიმენტული შედეგების მარტივად და ეფექტურად მისაღწევად გამოყენებულია ალტერნატიული მეთოდი. საცდელ მილში ემატება 2-3 მლ უწყლო ეთერი, შემდეგ კი ნატრიუმის ლითონის ბარდის ზომის ნაჭერი. ზედაპირული ნავთის ფილტრის ქაღალდით მოცილების შემდეგ, ნატრიუმი თავსდება ეთერში, სადაც ის არ რეაგირებს. ფენოლის მცირე რაოდენობის დამატება და მილის შენჯღრევა ნატრიუმს საშუალებას აძლევს სწრაფად რეაგირებდეს, რაც წარმოქმნის დიდი რაოდენობით აირს. ამ ექსპერიმენტის პრინციპი ის არის, რომ ფენოლი იხსნება ეთერში, რაც ხელს უწყობს მის რეაქციას ნატრიუმთან.